Dua kaderi değiştirir mi, kader değişir mi?

Kısa cevap

“Dua kaderi değiştirir mi?” sorusu çoğu zaman bir korkudan doğar: “Her şey yazıldıysa, benim duam neye yarar?” Diyanet’in Din İşleri Yüksek Kurulu bu soruya şöyle cevap verir: Dua takdirin bir parçasıdır. Allah, kulun edeceği duayı ezelî ilmiyle bildiği için olacak olanı o duaya bağlı olarak takdir etmiştir. Dolayısıyla dua da diğer sebepler gibi bir sebeptir; dua sonucunda bir değişiklik olmasını Allah dilemişse o değişiklik gerçekleşir.

Diyanet’in aynı açıklamasında önemli bir uyarı da vardır: Dua, Allah’ın bilmediği bir şeyi O’na hatırlatmak ya da O’nun takdirini zorla değiştirmek için yapılan bir amel değildir. Dua, kulun acizliğini ve ihtiyacını Allah’a arz etmesidir.

Kader nedir?

Kur’an, Allah’ın her şeyi bir ölçüyle yarattığını bildirir (Kamer 54:49). Yeryüzünde ya da insanın kendisinde meydana gelen bir musibetin, o daha ortaya çıkmadan bir kitapta yazılı olduğunu da haber verir (Hadîd 57:22). Peygamberimiz, Allah’ın yaratılmışların ölçülerini gökleri ve yeri yaratmadan önce yazdığını söylemiştir (Müslim 2653).

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kader, Allah’ın olacak her şeyi ezelde bilmesi ve ona göre belirlemesidir; kazâ ise bu takdirin zamanı gelince gerçekleşmesidir. Burada kritik nokta şudur: Allah’ın bilmesi, insanı zorlamak demek değildir. İnsan neyin yazıldığını bilmez ve kendi tercihleriyle yaşar.

Dua da kaderin içinde

Kur’an, Allah bir sıkıntı dokundurursa onu O’ndan başka giderecek olmadığını, bir hayır dokundurursa O’nun her şeye gücü yettiğini hatırlatır (En’âm 6:17). Diyanet de bu âyeti, sebebi de sonucu da yaratanın Allah olduğuna delil gösterir. Dua, Allah’ın koyduğu sebeplerden biridir; ilaç, çalışmak ve tedbir almak gibi.

Tirmizî’de geçen “Kazâyı ancak dua geri çevirir, ömrü ancak iyilik artırır” rivayeti (Tirmizî 2139) bu çerçevede anlaşılır. Rivayetin derecesi tartışmalıdır: Tirmizî “hasen garîb” der, Elbânî hasen sayar, bazı muhaddisler zayıf görür. Diyanet de bu rivayeti anar ama ekler: Ezelde duaya bağlı olarak takdir edilmiş şeyler yine dua ile meydana gelir.

Kader değişir mi? Âlimlerin görüşleri

Diyanet’in “Kader değişir mi?” sorusuna verdiği cevap özetle şudur: Allah’ın ilminde değişiklik olmaz. “Kader değişti” dediğimizde kastedilen, insanın kendi iradesiyle yaptığı tercihlerdir.

TDV İslâm Ansiklopedisi bu konuda farklı görüşleri aktarır. Bazı âlimler Ra’d 13:39’daki “silme ve sabit kılma”yı şöyle yorumlamıştır: Hiçbir şarta bağlı olmayan kesin takdir (kazâ-i mübrem) değişmez; bir şarta ya da sebebe bağlanan takdir (kazâ-i muallak) ise o sebeplere göre değişebilir. Başka âlimlere göre ise değişen, meleklerin elindeki kayıtlardır; Allah’ın ilmi ve asıl kitap sabittir. Hangi görüşte olursa olsun, ortak nokta aynıdır: Allah’ın bilgisi değişmez ve insanın duası, iyiliği, tövbesi boşa gitmez.

Ra’d 13:11 de, Allah’ın bir toplumun hâlini o toplum kendisini değiştirmedikçe değiştirmeyeceğini bildirir. Bu âyet, insanın kendi tercihinin önemini hatırlatır.

“Kaderimde varsa olur” deyip oturmak

Sahabe bir gün “Her şey yazıldıysa yazılana güvenip ameli bırakalım mı?” diye sordu. Peygamberimiz “Hayır, çalışın; herkese yaratıldığı şey kolaylaştırılır” buyurdu (Müslim 2647). Hz. Ömer, veba çıkan Şam’a girmeyip geri dönmeye karar verince Ebû Ubeyde “Allah’ın kaderinden mi kaçıyorsun?” diye sordu; Ömer “Evet, Allah’ın kaderinden yine Allah’ın kaderine kaçıyoruz” cevabını verdi (Buhârî 5729).

Yani tedbir almak, doktora gitmek, ders çalışmak kadere karşı gelmek değildir; kaderin içinde yürümektir. Diyanet’in “fiilî dua” dediği şey de budur: İstediğin şeyin sebeplerine sarılmak. Bir karar vermekte zorlanıyorsan istihare duası sayfası bunun sünnete uygun yolunu anlatıyor.

Olan oldu: “keşke” yerine

Kader inancının en çok işe yaradığı yer, olmuş bitmiş bir şeyin karşısındadır. Peygamberimiz, fayda verecek şeye gayret etmeyi, Allah’tan yardım istemeyi ve gevşememeyi öğütledikten sonra şöyle der: Başına bir şey gelirse “Şöyle yapsaydım şöyle olurdu” deme; “Allah takdir etti, O dilediğini yapar” de; çünkü “keşke” şeytanın işine kapı açar (Müslim 2664).

Bu, acıyı bastırmak değil, kendini sonsuz bir suçlamadan kurtarmaktır. İbn Abbâs’a öğretilen sözler de aynı huzuru verir: Bütün insanlar sana fayda vermek için toplansa Allah’ın yazdığından fazlasını veremez, zarar vermek için toplansa Allah’ın yazdığından fazlasını veremez; öyleyse isteyeceğin zaman Allah’tan iste (Tirmizî 2516).

Gelecek kaygısı ve dua

Kader sorusunun ardında çoğu zaman bir gelecek kaygısı vardır. Peygamberimiz, taşınamayacak beladan ve kötü kazâdan Allah’a sığınmayı öğretmiştir (Buhârî 6616). Bu, kaderi bilmeyen kulun yapabileceği en güzel şeydir: Hayrı istemek, şerden sığınmak, sonra elinden geleni yapmak. Kaygı için okunan sahih dualar kaygı duası sayfasında; içi daralan biri için âyet ve dualar içim daralıyor sayfasında.

Allah’ın her şeye gücü yeten anlamındaki ismi için Yâ Kādir sayfasına bakabilirsin. Kafanı kurcalayan bir gelecek korkusu varsa, onu önce kelimelere dökmek de iyi gelir; bu sayfadaki Nûr kartı bunun için var.