Tesbih çekmenin fazileti nedir?

Tesbih ne demek?

Tesbih, Allah’ı O’na yakışmayan her türlü eksiklikten uzak tutmaktır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kelime, “suda hızla yüzüp ilerlemek” anlamındaki bir kökten gelir; “Sübhânallâh” da aynı anlamı taşır ve Allah’tan başkası için kullanılmaz. Türkçede “tesbih çekmek” deyince hem bu sözü tekrarlamak hem de sayısını tutmak için kullanılan boncuk dizisi akla gelir. Bu sayfa ikisini de ele alıyor; ama asıl konu sözün kendisi.

Kur’an tesbihi yalnız insana ait bir ibadet olarak anlatmaz. Yedi kat göğün, yerin ve içlerindeki her şeyin Allah’ı hamd ederek tesbih ettiğini, ama bizim bu tesbihi anlayamadığımızı bildirir (İsrâ 17:44). Hadîd suresi de “Göklerde ve yerde ne varsa Allah’ı tesbih etti” diye başlar (Hadîd 57:1). Tesbih çeken insan, kâinatın zaten söylemekte olduğu bir söze katılmış olur.

Sahih hadislerde tesbihin fazileti

Tesbihin değerini anlatan rivayetlerin önemli bir kısmı Buhârî ve Müslim’dedir. Arapçası, okunuşu ve anlamı yukarıdaki kartlarda yer alanların özeti şöyledir:

• Dile hafif, terazide ağır: “Sübhânallâhi’l-azîm” ve “Sübhânallâhi ve bi-hamdihî” Rahmân’a sevimli iki sözdür (Buhârî 6406).
• En sevimli söz: Peygamberimiz Allah’a en sevimli sözün “Sübhânallâhi ve bi-hamdihî” olduğunu söylemiştir (Müslim 2731).
• Bin iyilik: Günde yüz tesbih edene bin iyilik yazılır ya da bin hatası silinir (Müslim 2698).
• Hataların silinmesi: Günde yüz kez “Sübhânallâhi ve bi-hamdihî” diyenin hataları deniz köpüğü kadar olsa bile silinir (Buhârî 6405).
• Gök ile yer arası: “Sübhânallâh” ve “Elhamdülillâh” gökler ile yerin arasını doldurur (Müslim 223).
• Dört sevimli söz: Sübhânallâh, Elhamdülillâh, Lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber; hangisiyle başladığının bir sakıncası yoktur (Müslim 2137).

Hadislerdeki tesbihin hep bir başka sözle yan yana gelmesi de dikkat çekicidir: “ve bi-hamdihî” (hamd ile), “el-azîm” (yüce olan). Tesbih Allah’ı eksiklikten uzak tutmak, hamd ise O’nu bütün güzellikleriyle övmektir. İkisi birlikte söylendiğinde hem neyin O’na yakışmadığı hem de neyin yalnız O’na ait olduğu dile gelmiş olur.

Bu müjdeler bir pazarlık listesi değil, Allah’ın küçük bir söze verdiği büyük değerin haberidir. Hadislerdeki sevap, sözü anlamını bilerek söyleyen kalple birlikte düşünülür.

Ne zaman tesbih çekilir?

Tesbih her an yapılabilir; Kur’an Allah’ı bol bol anmayı, günün başında ve sonunda O’nu yüceltmeyi öğütler (Ahzâb 33:41-42). Hadislerde ayrıca öne çıkan vakitler vardır:

1. Farz namazlardan sonra: 33 tesbih, 33 hamd, 33 tekbir ve tevhid (Müslim 597). Diyanet’in açıklamasına göre bu tesbihat namaza dâhil değildir ama sahih hadislerle tavsiye edilmiştir. Adım adım okunuşu namaz tesbihatı sayfasında.
2. Yatağa girerken: Hz. Fâtıma’ya öğretilen 33’erlik tesbih, hamd ve tekbir (Buhârî 6318). Yatarken okunan diğer dualar uyumadan önce okunacak dualar sayfasında.
3. Sabah namazından sonra: Cüveyriye hadisindeki dört söz, kısa ama kapsamlı bir tesbihtir (Müslim 2726). Sabah ve akşamın diğer zikirleri için sabah akşam zikirleri.
4. Gün içinde: Yolda, işte, beklerken söylenen bir “Sübhânallâhi ve bi-hamdihî” de yukarıdaki hadislerin kapsamındadır.

Parmak, tespih ya da zikirmatik

Peygamberimiz tesbihini parmaklarıyla sayardı (Tirmizî 3486). Kadınlara da tekbir, takdis ve tehlile devam etmelerini ve bunları parmak uçlarıyla saymalarını tavsiye etmiş, parmakların da sorguya çekilip konuşturulacağını hatırlatmıştır (Ebû Dâvûd 1501, hasen). TDV İslâm Ansiklopedisi, sahabeden bazılarının sayıda yanılmamak için çakıl taşı, hurma çekirdeği ya da düğümlü ip kullandığını, boncuk dizisi şeklindeki tesbihin de erken bir dönemde ortaya çıktığını anlatır.

Yani hangi araç kullanılırsa kullanılsın amaç aynıdır: sayıya takılmadan söze odaklanmak. Telefonda saymak istersen Sübhânallâh zikirmatiği bunun için var. Sayısı hadiste bildirilmeyen zikirlerde ise sayı senin tercihindir; ayrıntısı zikir kaç defa çekilmeli sayfasında.

Tesbihin kalbe dönüşü

Kur’an, kalplerin ancak Allah’ı anmakla huzur bulduğunu söyler (Ra’d 13:28). Tesbih bu huzurun en kısa yoludur: “Sübhânallâh” derken, başına gelen hiçbir şeyin Allah’ın bir eksikliğinden kaynaklanmadığını kendine hatırlatırsın. Bu yüzden tesbih, dertli anlarda da söylenebilecek bir sözdür. Ardından kendi cümlelerinle dua etmek, zikri bir isteğe ve bir yakınlığa çevirir.